Áp xe cạnh hậu môn

ICD-10 · K61.0Ngoại khoa✓ Đã pre-checkChuyên khoaY văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

🕒 Cập nhật: 09/11/2026 · 📚 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

📖 Tổng quan bệnh học

Định nghĩa: Áp xe cạnh hậu môn là một ổ mủ cấp tính hình thành ở vùng quanh hậu môn, thường do nhiễm trùng các tuyến hậu môn bị tắc nghẽn. Đây là một tình trạng nhiễm trùng cấp tính phổ biến cần được điều trị kịp thời.

Dịch tễ: Áp xe cạnh hậu môn là một bệnh lý phổ biến, ảnh hưởng đến mọi lứa tuổi nhưng thường gặp hơn ở người trưởng thành trẻ tuổi và trung niên. Tỷ lệ mắc cao hơn một chút ở nam giới. Khoảng 30-50% bệnh nhân áp xe cạnh hậu môn sẽ phát triển thành rò hậu môn (anal fistula) sau này.

Cơ chế bệnh sinh: Nguyên nhân phổ biến nhất là do nhiễm trùng tuyến hậu môn (cryptoglandular infection). Các tuyến hậu môn nằm ở đường lược (dentate line) có thể bị tắc nghẽn do phân, dị vật hoặc viêm nhiễm. Sự tắc nghẽn này tạo điều kiện cho vi khuẩn (thường là vi khuẩn đường ruột như Escherichia coli, Bacteroides fragilis, Streptococcus) phát triển, dẫn đến hình thành ổ mủ và áp xe. Tùy thuộc vào vị trí của tuyến bị nhiễm trùng và đường lan của mủ, áp xe có thể hình thành ở các khoang giải phẫu khác nhau quanh hậu môn.

Phân loại: Áp xe cạnh hậu môn được phân loại dựa trên vị trí giải phẫu của ổ mủ, ảnh hưởng đến mức độ phức tạp và phương pháp điều trị: - Áp xe cạnh hậu môn (Perianal abscess): Nông nhất, nằm dưới da quanh hậu môn. - Áp xe hố ngồi trực tràng (Ischiorectal abscess): Sâu hơn, nằm trong hố ngồi trực tràng. - Áp xe gian cơ thắt (Intersphincteric abscess): Nằm giữa cơ thắt trong và cơ thắt ngoài. - Áp xe trên cơ nâng hậu môn (Supralevator abscess): Cao nhất, nằm trên cơ nâng hậu môn, có thể lan từ áp xe gian cơ thắt hoặc hố ngồi trực tràng, hoặc từ các ổ nhiễm trùng trong ổ bụng.

Bước 1. Bệnh sử và lý do đến khám

📚 Theo Y văn

Bệnh nhân thường đến khám vì đau dữ dội, liên tục ở vùng hậu môn, khởi phát cấp tính và tăng dần.
- Đau tăng khi ngồi, đi lại, ho, rặn hoặc đại tiện.
- Có thể kèm theo sưng, nóng, đỏ vùng quanh hậu môn.
- Một số bệnh nhân có thể có sốt, ớn lạnh, mệt mỏi toàn thân.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

💬 Góp ý bước này

Bước 2. Tiền sử, yếu tố nguy cơ

📚 Theo Y văn

Tiền sử áp xe hoặc rò hậu môn trước đó là yếu tố nguy cơ cao nhất.
- Bệnh Crohn: Tăng nguy cơ áp xe và rò hậu môn phức tạp.
- Đái tháo đường: Gây suy giảm miễn dịch, tăng nguy cơ nhiễm trùng và làm chậm lành vết thương.
- Suy giảm miễn dịch: Do HIV/AIDS, hóa trị, sử dụng corticosteroid kéo dài, ghép tạng.
- Hút thuốc lá: Ảnh hưởng đến quá trình lành vết thương.
- Béo phì.
- Vệ sinh kém vùng hậu môn.
- Chấn thương vùng hậu môn hoặc tiền sử phẫu thuật vùng hậu môn.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

💬 Góp ý bước này

Bước 3. Triệu chứng, dấu hiệu

📚 Theo Y văn

Đau dữ dội, liên tục, nhức nhối ở vùng hậu môn, tăng lên khi vận động hoặc đại tiện. Sưng, nóng, đỏ vùng da quanh hậu môn.
- Khám thực thể: Sờ thấy một khối căng, đau, có thể bùng nhùng (fluctuance) dưới da. Vùng da trên khối áp xe có thể đỏ, phù nề.
- Thăm khám trực tràng: Có thể sờ thấy khối căng, đau ở thành trực tràng hoặc trong khoang gian cơ thắt, đặc biệt đối với áp xe sâu hơn. Cần thực hiện nhẹ nhàng để tránh làm vỡ áp xe hoặc gây đau đớn quá mức cho bệnh nhân.
- Triệu chứng toàn thân: Sốt, ớn lạnh, mệt mỏi, chán ăn (đặc biệt trong các trường hợp áp xe lớn hoặc nhiễm trùng lan rộng).

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

💬 Góp ý bước này

Bước 4. Hội chứng

📚 Theo Y văn

Hội chứng nhiễm trùng cấp tính: Sốt, ớn lạnh, mệt mỏi, môi khô lưỡi bẩn, có thể có tăng bạch cầu trong công thức máu.
- Hội chứng viêm cấp tính tại chỗ: Sưng, nóng, đỏ, đau tại vùng cạnh hậu môn.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

💬 Góp ý bước này

Bước 5. Chẩn đoán phân biệt

🔀 Chẩn đoán phân biệt (bấm tên bệnh để mở bài)

Rò hậu môn cấp tính (Acute Anal Fistula) — Thường có tiền sử áp xe đã vỡ hoặc được dẫn lưu, có lỗ rò bên ngoài và/hoặc bên trong, tiết dịch mủ liên tục. Áp xe là giai đoạn cấp tính của nhiễm trùng tuyến hậu môn, rò là hậu quả mạn tính.

Nhọt/viêm nang lông vùng mông — Thường nằm xa hậu môn hơn, không liên quan đến các tuyến hậu môn. Thường là tổn thương nông, khu trú ở nang lông.

Viêm tuyến mồ hôi mủ (Hidradenitis Suppurativa) — Là bệnh mạn tính, tái phát, đặc trưng bởi nhiều ổ áp xe, nốt sần, đường rò và sẹo ở các vùng có tuyến mồ hôi apocrine (nách, bẹn, quanh hậu môn). Tổn thương thường lan rộng và phức tạp hơn.

U nang lông (Pilonidal Cyst) nhiễm trùng — Thường nằm ở khe mông, trên xương cụt, không liên quan trực tiếp đến ống hậu môn. Biểu hiện là khối sưng, đau, có thể tiết dịch mủ.

Ung thư biểu mô tế bào vảy (Squamous Cell Carcinoma) vùng hậu môn — Thường là khối cứng, loét, có thể chảy máu, ít khi gây đau cấp tính dữ dội như áp xe. Cần sinh thiết để chẩn đoán xác định.

Bệnh Crohn — Có thể gây áp xe và rò hậu môn phức tạp, thường kèm theo các triệu chứng tiêu hóa (đau bụng, tiêu chảy, sụt cân). Cần khai thác tiền sử và các triệu chứng toàn thân.

📚 Theo Y văn

Cần phân biệt áp xe cạnh hậu môn với các tình trạng khác gây đau và sưng vùng hậu môn.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

💬 Góp ý bước này

Bước 6. Cận lâm sàng, xét nghiệm

🔬 Cận lâm sàng — theo độ đặc hiệu

🥇 Khẳng định chẩn đoán (vi khuẩn gây bệnh), Hỗ trợ gợi ý (kháng sinh đồ)

Cấy mủ (Pus Culture) và kháng sinh đồ

Phát hiện vi khuẩn gây bệnh — Xác định chủng vi khuẩn gây bệnh và độ nhạy cảm với kháng sinh, hữu ích cho việc lựa chọn kháng sinh phù hợp nếu cần điều trị kháng sinh.

🥇 Khẳng định chẩn đoán, Đặc hiệu cao

Siêu âm vùng hậu môn trực tràng (Transperineal/Endoanal Ultrasound)

Phát hiện khối dịch/mủ, có vỏ bao, tăng âm xung quanh — Xác định vị trí, kích thước, độ sâu của áp xe, phân biệt với các tổn thương khác. Hữu ích cho áp xe sâu, không rõ trên lâm sàng hoặc để đánh giá rò kèm theo.

Chụp cộng hưởng từ (Magnetic Resonance Imaging - MRI) vùng chậu

Phát hiện khối dịch/mủ, tín hiệu đặc trưng trên T1, T2, có thể có viền ngấm thuốc cản quang — Tiêu chuẩn vàng để đánh giá áp xe phức tạp, áp xe sâu (intersphincteric, supralevator), rò hậu môn kèm theo, đặc biệt trong bệnh Crohn. Cung cấp hình ảnh chi tiết về giải phẫu và mức độ lan rộng của nhiễm trùng.

📊 Hỗ trợ gợi ý

Công thức máu (Complete Blood Count - CBC)

Bạch cầu (WBC) > 10 x 10^9/L — Tăng bạch cầu, đặc biệt bạch cầu đa nhân trung tính, gợi ý tình trạng nhiễm trùng cấp tính.

Protein phản ứng C (C-reactive protein - CRP)

> 5 mg/L — Tăng cao trong các tình trạng viêm nhiễm cấp tính, phản ánh mức độ viêm.

🔍 Tầm soát

Đường huyết (Blood Glucose)

> 7.0 mmol/L (khi đói) hoặc > 11.1 mmol/L (bất kỳ) — Tầm soát đái tháo đường, một yếu tố nguy cơ quan trọng làm tăng khả năng nhiễm trùng và biến chứng.

📚 Theo Y văn

Chẩn đoán áp xe cạnh hậu môn chủ yếu dựa vào lâm sàng. Cận lâm sàng hỗ trợ xác định vị trí, kích thước, độ sâu của áp xe và loại trừ các bệnh lý khác, đặc biệt khi thăm khám khó khăn hoặc nghi ngờ áp xe sâu/phức tạp.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

💬 Góp ý bước này

Bước 7. Chẩn đoán xác định

📚 Theo Y văn

Chẩn đoán áp xe cạnh hậu môn chủ yếu dựa vào lâm sàng: bệnh sử đau cấp tính, sưng, nóng, đỏ vùng quanh hậu môn và khám thực thể phát hiện khối căng, đau, bùng nhùng.
- Các phương tiện chẩn đoán hình ảnh như siêu âm hoặc MRI vùng chậu giúp xác định chính xác vị trí, kích thước, độ sâu của ổ áp xe, đặc biệt khi thăm khám lâm sàng không rõ ràng hoặc nghi ngờ áp xe sâu.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

💬 Góp ý bước này

Bước 8. Chẩn đoán mức độ/giai đoạn

📚 Theo Y văn

Mức độ/giai đoạn của áp xe cạnh hậu môn được xác định dựa trên vị trí giải phẫu của ổ mủ, ảnh hưởng đến phương pháp điều trị và tiên lượng.
- Áp xe cạnh hậu môn (Perianal abscess): Nông, dưới da quanh hậu môn.
- Áp xe hố ngồi trực tràng (Ischiorectal abscess): Sâu hơn, trong hố ngồi trực tràng.
- Áp xe gian cơ thắt (Intersphincteric abscess): Giữa cơ thắt trong và ngoài.
- Áp xe trên cơ nâng hậu môn (Supralevator abscess): Cao nhất, trên cơ nâng hậu môn.
- Mức độ nhiễm trùng toàn thân: Đánh giá các dấu hiệu sinh tồn, tình trạng nhiễm trùng huyết (sepsis) nếu có.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

💬 Góp ý bước này

Bước 9. Chẩn đoán nguyên nhân

📚 Theo Y văn

Nguyên nhân phổ biến nhất là nhiễm trùng tuyến hậu môn (cryptoglandular infection) do tắc nghẽn và viêm nhiễm các tuyến hậu môn.
- Các nguyên nhân khác ít gặp hơn bao gồm: bệnh Crohn, chấn thương vùng hậu môn, dị vật (ví dụ: xương cá), nhiễm trùng sau phẫu thuật, suy giảm miễn dịch, ung thư.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

💬 Góp ý bước này

Bước 10. Điều trị

💊 Điều trị — nhóm theo cơ chế (thuốc cùng nhóm thay thế được nhau)

💊 Liều tham khảo

Liều dưới đây chỉ để học/định hướng — luôn đối chiếu phác đồ hiện hành, cân nặng và chức năng gan–thận trước khi dùng.

Dẫn lưu mủ

⚙ Loại bỏ ổ nhiễm trùng

↔ Nguyên tắc điều trị chính của áp xe cạnh hậu môn, cần thực hiện kịp thời. Đây là biện pháp không dùng thuốc.

Kháng sinh

⚙ Hỗ trợ loại bỏ nhiễm trùng

💊 Kháng sinh

theo Y văn, cần đối chiếu · theo Y văn, cần đối chiếu

↔ Chỉ đóng vai trò hỗ trợ trong các trường hợp đặc biệt và không thể thay thế việc dẫn lưu.

⚕️ Khuyến cáo BHYT: Khi kê đơn, đối chiếu Danh mục & điều kiện/tỷ lệ thanh toán theo Thông tư 20/2022/TT-BYT (áp dụng cùng TT 37/2024/TT-BYT từ 01/01/2025). Thuốc điều trị đích/miễn dịch/giá cao thường có ĐIỀU KIỆN chi trả — cần kiểm tra trước khi kê.

📚 Theo Y văn

Nguyên tắc điều trị chính của áp xe cạnh hậu môn là dẫn lưu mủ kịp thời. Kháng sinh chỉ đóng vai trò hỗ trợ trong các trường hợp đặc biệt và không thể thay thế việc dẫn lưu.
- Mục tiêu điều trị là loại bỏ ổ nhiễm trùng, giảm đau, ngăn ngừa biến chứng và thúc đẩy quá trình lành vết thương.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

💬 Góp ý bước này

Bước 11. Chống chỉ định, điều chỉnh theo bệnh kèm

📚 Theo Y văn

Không có chống chỉ định tuyệt đối cho việc dẫn lưu áp xe cạnh hậu môn khi có chỉ định. Tuy nhiên, cần điều chỉnh phương pháp điều trị và chăm sóc ở bệnh nhân có bệnh kèm.
- Bệnh nhân suy giảm miễn dịch (đái tháo đường, HIV/AIDS, hóa trị): Cần điều trị kháng sinh mạnh hơn, thời gian dài hơn. Kiểm soát chặt chẽ đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường. Nguy cơ nhiễm trùng lan rộng và hoại tử Fournier (Fournier's Gangrene) cao hơn.
- Bệnh Crohn: Áp xe có thể phức tạp hơn, có nguy cơ cao hình thành rò hậu môn. Cần đánh giá kỹ lưỡng và có thể cần phối hợp với chuyên gia tiêu hóa để điều trị bệnh Crohn nền. Phẫu thuật có thể cần được thực hiện bởi phẫu thuật viên có kinh nghiệm về bệnh Crohn.
- Bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông: Cần tạm ngưng hoặc điều chỉnh liều thuốc chống đông trước phẫu thuật theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa để giảm nguy cơ chảy máu.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

💬 Góp ý bước này

Bước 12. Theo dõi đáp ứng

📚 Theo Y văn

Theo dõi các dấu hiệu lâm sàng và toàn thân để đánh giá đáp ứng với điều trị.
- Giảm đau: Triệu chứng đau giảm đáng kể sau dẫn lưu.
- Giảm sưng, nóng, đỏ: Các dấu hiệu viêm tại chỗ thuyên giảm.
- Giảm sốt, cải thiện tình trạng toàn thân: Nếu có sốt trước đó.
- Vết mổ khô, không còn tiết mủ hoặc tiết dịch ít dần.
- Theo dõi quá trình lành vết thương: Vết thương cần lành từ trong ra ngoài. Đánh giá nguy cơ hình thành rò hậu môn trong quá trình theo dõi.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

💬 Góp ý bước này

Bước 13. Biến chứng

📚 Theo Y văn

Các biến chứng có thể xảy ra sau áp xe cạnh hậu môn hoặc sau phẫu thuật dẫn lưu.
- Rò hậu môn (Anal Fistula): Biến chứng phổ biến nhất, xảy ra ở khoảng 30-50% bệnh nhân sau khi áp xe được dẫn lưu. Mủ từ áp xe tạo thành một đường hầm thông ra da hoặc vào ống hậu môn.
- Tái phát áp xe: Do dẫn lưu không hoàn toàn hoặc do nhiễm trùng tuyến hậu môn tái diễn.
- Nhiễm trùng huyết (Sepsis): Biến chứng nghiêm trọng, đặc biệt ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch, có thể đe dọa tính mạng.
- Hoại tử Fournier (Fournier's Gangrene): Một dạng viêm cân mạc hoại tử cấp tính, hiếm gặp nhưng cực kỳ nguy hiểm, lan nhanh ở vùng tầng sinh môn, đặc biệt ở bệnh nhân đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch.
- Chảy máu: Có thể xảy ra sau phẫu thuật.
- Hẹp hậu môn (Anal Stenosis): Hiếm gặp, có thể xảy ra sau các phẫu thuật lớn hoặc tái phát nhiều lần.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

💬 Góp ý bước này

Bước 14. Chuyển tuyến, cờ đỏ

📚 Theo Y văn

Cần chuyển tuyến hoặc coi là 'cờ đỏ' trong các trường hợp bệnh nặng, phức tạp hoặc có nguy cơ biến chứng cao.
- Cờ đỏ (cần cấp cứu):
- - Nhiễm trùng huyết: Sốt cao, mạch nhanh, huyết áp tụt, thay đổi tri giác, thiểu niệu.
- - Hoại tử Fournier: Đau dữ dội không tương xứng với tổn thương, sưng nề, đỏ da, có thể có bọng nước, hoại tử da vùng tầng sinh môn, có tiếng lép bép dưới da (crepitus).
- - Áp xe lan rộng, phức tạp, hoặc không đáp ứng với dẫn lưu ban đầu.
- Chuyển tuyến (cần hội chẩn chuyên khoa):
- - Áp xe tái phát nhiều lần.
- - Áp xe phức tạp (áp xe gian cơ thắt, trên cơ nâng hậu môn) cần chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu và phẫu thuật viên có kinh nghiệm.
- - Nghi ngờ bệnh Crohn hoặc các bệnh lý viêm ruột khác.
- - Bệnh nhân suy giảm miễn dịch nặng.
- - Không thể dẫn lưu áp xe tại cơ sở y tế ban đầu.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Schwartz's Principles of Surgery và Sabiston Textbook of Surgery)

💬 Góp ý bước này

⭐ Bài này với bạn thế nào?

Hữu ích

Dễ sử dụng

Trình bày học thuật

Thấy bài hữu ích? Gửi cho bạn cùng lớp.