Rối loạn loạn thần cấp và nhất thời

ICD-10 · F23Tâm thần✓ Đã pre-checkChuyên khoa2058/QĐ-BYT (14/5/2020) — Một số rối loạn tâm thần thường gặp

🕒 Cập nhật: 09/11/2026 · 📚 Nguồn: 2058/QĐ-BYT (14/5/2020) — Một số rối loạn tâm thần thường gặp

📖 Tổng quan bệnh học

Định nghĩa: Rối loạn loạn thần cấp và nhất thời là một dạng rối loạn tâm thần được phân loại theo mã ICD-10 F23. Đây là một tình trạng bệnh lý có đặc điểm khởi phát cấp tính và diễn biến nhất thời, thuộc chuyên khoa Tâm thần.

Dịch tễ: Nội dung bệnh không cung cấp các số liệu dịch tễ cụ thể về tỷ lệ mắc hay phân bố của rối loạn loạn thần cấp và nhất thời. Tuy nhiên, yếu tố gia đình được ghi nhận là một trong những yếu tố liên quan đến bệnh.

Cơ chế bệnh sinh: Cơ chế bệnh sinh của rối loạn loạn thần cấp và nhất thời liên quan đến sự tương tác của nhiều yếu tố. Các yếu tố gia đình có thể đóng vai trò trong tính nhạy cảm của cá thể. Bên cạnh đó, sang chấn tâm lý (stress) và đặc điểm nhân cách cũng được xem là những yếu tố quan trọng góp phần vào sự phát triển của bệnh.

Phân loại: Rối loạn loạn thần cấp và nhất thời được phân loại dựa trên các tiêu chuẩn chẩn đoán của Tổ chức Y tế Thế giới (ICD-10). Bệnh bao gồm nhiều thể lâm sàng khác nhau, được xác định cụ thể theo hệ thống phân loại này.

Bước 1. Bệnh sử và lý do đến khám

📚 Theo Y văn

Lý do đến khám
- Thay đổi hành vi cấp tính (kích động, hung hăng, thu mình)
- Biểu hiện ảo giác (nghe thấy tiếng nói, nhìn thấy hình ảnh không có thật)
- Hoang tưởng (niềm tin sai lầm, không thể thay đổi)
- Rối loạn tư duy, lời nói không mạch lạc
- Mất khả năng tự chăm sóc bản thân
Bệnh sử/diễn tiến
- Khởi phát đột ngột, thường trong vòng 2 tuần hoặc ngắn hơn
- Diễn tiến nhanh chóng từ trạng thái bình thường sang trạng thái loạn thần rõ rệt
- Có thể liên quan đến các sang chấn tâm lý (stressor) rõ ràng
- Các triệu chứng loạn thần thường biến đổi nhanh chóng về nội dung và mức độ

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)

💬 Góp ý bước này

Bước 2. Tiền sử, yếu tố nguy cơ

📋 Theo Bộ Y tế

Yếu tố gia đình
- Tiền sử gia đình có rối loạn tâm thần như: tâm thần phân liệt, rối loạn cảm xúc (trầm cảm, rối loạn cảm xúc lưỡng cực), rối loạn loạn thần cấp… (tỷ lệ 20-33%)
Vai trò của sang chấn tâm lý (stress)
- Khoảng 20-30% bệnh nhân có kết hợp với sang chấn tâm lý, như: tang tóc, mất mát tài sản, đổ vỡ hôn nhân, tình yêu…
Vai trò của nhân cách
- Một số nét nhân cách bất thường: nét nhân cách nhạy cảm, dễ bị tổn thương
- Nét nhân cách dạng phân liệt (khép kín, không cởi mở, ít quan hệ…)

💬 Góp ý bước này

Bước 3. Triệu chứng, dấu hiệu

📚 Theo Y văn

Triệu chứng dương tính (Positive Symptoms)
- Hoang tưởng: Niềm tin sai lầm, không thể thay đổi bằng lý lẽ (hoang tưởng bị hại, bị kiểm soát, tự cao, ghen tuông, bị theo dõi)
- Ảo giác: Cảm nhận sai lệch không có đối tượng kích thích bên ngoài (ảo thanh - nghe tiếng nói, ảo thị - nhìn thấy hình ảnh, ảo khứu, ảo vị, ảo xúc)
- Rối loạn tư duy: Tư duy lộn xộn, mất liên kết, nói không mạch lạc, nói lan man, nói trống rỗng
- Rối loạn hành vi: Kích động, hung hăng, hành vi kỳ quái, hành vi vô tổ chức, giảm vận động hoặc bất động (căng trương lực)
Triệu chứng âm tính (Negative Symptoms)
- Giảm biểu lộ cảm xúc (affective flattening): Giảm biểu hiện cảm xúc trên nét mặt, giọng nói, cử chỉ
- Giảm ngôn ngữ (alogia): Giảm số lượng và nội dung lời nói
- Mất ý chí (avolition): Giảm hoặc mất động lực để thực hiện các hoạt động có mục đích
- Mất hứng thú (anhedonia): Giảm khả năng trải nghiệm niềm vui hoặc hứng thú
- Giảm giao tiếp xã hội (asociality): Giảm tương tác xã hội
Rối loạn khí sắc
- Các triệu chứng hưng cảm (tăng khí sắc, tăng hoạt động, giảm nhu cầu ngủ, nói nhiều, ý tưởng bay bổng)
- Các triệu chứng trầm cảm (khí sắc giảm, mất hứng thú, giảm năng lượng, rối loạn giấc ngủ, ý nghĩ tự sát)
Các triệu chứng khác
- Rối loạn giấc ngủ
- Lo âu, căng thẳng
- Mất khả năng tập trung, suy giảm nhận thức

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)

💬 Góp ý bước này

Bước 4. Hội chứng

📚 Theo Y văn

Hội chứng loạn thần
- Hoang tưởng, ảo giác, tư duy lộn xộn, lời nói không mạch lạc, hành vi vô tổ chức hoặc kích động, rối loạn cảm xúc
Hội chứng căng trương lực (Catatonia)
- Giảm vận động hoặc bất động, giữ nguyên tư thế (catalepsy), uốn sáp (waxy flexibility), phủ định (negativism), câm lặng (mutism), bắt chước lời nói (echolalia), bắt chước hành động (echopraxia), kích động không mục đích, giữ nguyên tư thế (posturing), tạo hình (mannerisms), rập khuôn (stereotypy), nhăn nhó (grimacing)
Hội chứng ngoại tháp (Extrapyramidal Syndrome - EPS)
- Loạn trương lực cơ cấp (acute dystonia): Co thắt cơ không tự chủ, thường ở vùng đầu cổ (xoay đầu, co giật mắt)
- Bồn chồn bất an do thuốc (akathisia): Cảm giác bồn chồn, không thể ngồi yên, cần phải di chuyển liên tục
- Hội chứng giống Parkinson (parkinsonism): Run, cứng đờ, chậm vận động (bradykinesia), dáng đi lết
Hội chứng an thần kinh ác tính (Neuroleptic Malignant Syndrome - NMS)
- Sốt cao, cứng cơ nặng, rối loạn thần kinh thực vật (tăng huyết áp, nhịp tim nhanh, vã mồ hôi), thay đổi ý thức (mê sảng, hôn mê), tăng men creatine kinase (CK)

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)

💬 Góp ý bước này

Bước 5. Chẩn đoán phân biệt

📋 Theo Bộ Y tế

Loạn thần thực tổn
Loạn thần do các chất tác động tâm thần (rượu, cocain, chất dạng amphetamine...)
Bệnh tâm thần phân liệt
Rối loạn hoang tưởng dai dẳng
Rối loạn khí sắc

🔀 Chẩn đoán phân biệt (bấm tên bệnh để mở bài)

Loạn thần thực tổn — Triệu chứng loạn thần do nguyên nhân tại não hay ngoài não tác động đến chức năng của não. Biểu hiện các triệu chứng giống các rối loạn phân liệt nhưng thường rời rạc, không có đầy đủ tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh. Kèm theo khi khám lâm sàng thần kinh và cận lâm sàng phát hiện các dấu hiệu của bệnh lý thực tổn.

Loạn thần do các chất tác động tâm thần (rượu, cocain, chất dạng amphetamine...) — Trạng thái loạn thần (ảo giác, hoang tưởng) xuất hiện trong khi hoặc ngay sau khi sử dụng các chất tác động tâm thần, hoặc sau khi ngừng sử dụng các chất tác động tâm thần (hội chứng cai). Khám lâm sàng và khai thác bệnh sử phát hiện sự liên quan sử dụng chất tác động tâm thần. Xét nghiệm phát hiện có hiện tượng nhiễm độc, sử dụng thuốc, rượu hoặc chất ma túy.

Bệnh tâm thần phân liệt (Schizophrenia) — Khởi phát từ từ hơn, có khi kéo dài hàng tháng. Các hoang tưởng mang tính bị động, bị chi phối, bị xâm nhập, bị kiểm tra hoặc hoang tưởng có nội dung kỳ quái. Các hoang tưởng này thường xuất hiện liên tục, ít thay đổi nội dung và cường độ. Có thể gặp hội chứng tâm thần tự động, các triệu chứng âm tính. Các triệu chứng trên phải tồn tại rõ ràng trong phần lớn khoảng thời gian một tháng.

Rối loạn hoang tưởng dai dẳng (Persistent Delusional Disorder) — Hoang tưởng có hệ thống và tồn tại ít nhất 3 tháng. Các triệu chứng loạn thần khác (ảo giác, rối loạn tư duy) thường không nổi bật hoặc không có.

Rối loạn khí sắc (Mood Disorder) có triệu chứng loạn thần — Các triệu chứng loạn thần chỉ xuất hiện trong giai đoạn hưng cảm hoặc trầm cảm nặng, và nội dung của hoang tưởng/ảo giác thường phù hợp với khí sắc (ví dụ: hoang tưởng tội lỗi trong trầm cảm, hoang tưởng tự cao trong hưng cảm). Khi khí sắc ổn định, triệu chứng loạn thần cũng biến mất.

💬 Góp ý bước này

Bước 6. Cận lâm sàng, xét nghiệm

📋 Theo Bộ Y tế

Các xét nghiệm cơ bản
- Xét nghiệm máu: huyết học, sinh hoá, vi sinh (HIV, VGB, VGC)
- Xét nghiệm nước tiểu, xét nghiệm tìm chất ma tuý, huyết thanh chẩn đoán giang mai….
Chẩn đoán hình ảnh, thăm dò chức năng
- XQ tim phổi, siêu âm ổ bụng
- Điện não đồ, điện tâm đồ, lưu huyết não, siêu âm doppler xuyên sọ…
- Trong một số trường hợp sử dụng CT scanner sọ não, MRI sọ não…
Các trắc nghiệm tâm lý
- Trắc nghiệm tâm lý đánh giá triệu chứng dương tính và âm tính PANSS
- Trắc nghiệm nhân cách: EPI, MMPI, trắc nghiệm tâm lý khác như BDI, Zung, HDRS, HARS, HAD, MMSE…

🔬 Cận lâm sàng — theo độ đặc hiệu

🔬 Đặc hiệu cao

CT scanner sọ não (Computed Tomography), MRI sọ não (Magnetic Resonance Imaging)

Không có tổn thương cấu trúc (theo Y văn) — Loại trừ các tổn thương cấu trúc não (u não, xuất huyết, nhồi máu, viêm não) gây loạn thần

📊 Hỗ trợ/gợi ý

Điện não đồ (EEG - Electroencephalogram)

Không có sóng bất thường (theo Y văn) — Phát hiện các bất thường về hoạt động điện não (ví dụ: động kinh, bệnh não) có thể gây loạn thần

Lưu huyết não, siêu âm doppler xuyên sọ

Bình thường (theo Y văn) — Đánh giá tuần hoàn não, phát hiện các bất thường mạch máu não

Trắc nghiệm PANSS (Positive and Negative Syndrome Scale)

Không có ngưỡng chẩn đoán xác định, dùng để đánh giá mức độ nặng và theo dõi đáp ứng điều trị (theo Y văn) — Đánh giá mức độ nặng của các triệu chứng dương tính và âm tính của loạn thần

Trắc nghiệm nhân cách (EPI - Eysenck Personality Inventory, MMPI - Minnesota Multiphasic Personality Inventory)

Không có ngưỡng chẩn đoán xác định (theo Y văn) — Đánh giá các nét nhân cách có thể là yếu tố nguy cơ hoặc ảnh hưởng đến bệnh cảnh lâm sàng

Trắc nghiệm trầm cảm (BDI - Beck Depression Inventory, Zung - Zung Self-Rating Depression Scale, HDRS - Hamilton Depression Rating Scale)

BDI > 13 điểm: trầm cảm nhẹ; > 20 điểm: trầm cảm vừa; > 28 điểm: trầm cảm nặng (theo Y văn) — Đánh giá mức độ trầm cảm nếu có triệu chứng khí sắc giảm

Trắc nghiệm lo âu (HARS - Hamilton Anxiety Rating Scale, HAD - Hospital Anxiety and Depression Scale)

HARS > 17 điểm: lo âu nhẹ; > 25 điểm: lo âu vừa; > 30 điểm: lo âu nặng (theo Y văn) — Đánh giá mức độ lo âu nếu có triệu chứng lo âu

Trắc nghiệm MMSE (Mini-Mental State Examination)

< 24 điểm gợi ý suy giảm nhận thức (theo Y văn) — Đánh giá chức năng nhận thức tổng quát, loại trừ suy giảm nhận thức nặng

🔍 Tầm soát

Xét nghiệm máu (huyết học, sinh hoá)

Trong giới hạn bình thường (theo Y văn) — Loại trừ các bệnh lý cơ thể gây loạn thần (ví dụ: rối loạn điện giải, suy gan thận, nhiễm trùng)

Xét nghiệm vi sinh (HIV, VGB, VGC), Huyết thanh chẩn đoán giang mai

Âm tính (theo Y văn) — Loại trừ các bệnh nhiễm trùng (HIV, viêm gan B, C, giang mai) có thể gây triệu chứng tâm thần

Xét nghiệm nước tiểu, tìm chất ma tuý

Âm tính với các chất gây nghiện (theo Y văn) — Loại trừ loạn thần do sử dụng chất kích thích hoặc ma túy

XQ tim phổi, siêu âm ổ bụng

Bình thường (theo Y văn) — Loại trừ các bệnh lý thực thể ở ngực và bụng có thể ảnh hưởng đến tình trạng tâm thần

Điện tâm đồ (ECG - Electrocardiogram)

Bình thường (theo Y văn) — Đánh giá chức năng tim mạch, đặc biệt trước khi sử dụng thuốc có thể ảnh hưởng đến tim

💬 Góp ý bước này

Bước 7. Chẩn đoán xác định

📋 Theo Bộ Y tế

Tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn loạn thần cấp và nhất thời (theo ICD-10)
- Một giai đoạn loạn thần cấp trong vòng 2 tuần kéo dài trong một tháng
- Biểu hiện lâm sàng các triệu chứng loạn thần như hoang tưởng, ảo giác, rối loạn cảm xúc hành vi
- Một số hoạt động như quan hệ xã hội, nghề nghiệp bị ảnh hưởng
- Trong giai đoạn loạn thần nếu có rối loạn khí sắc thì các triệu chứng này không có đáp ứng đủ tiêu chuẩn chẩn đoán cơn hưng cảm hay trầm cảm
- Trong bệnh sử không tìm được một bệnh thực thể, hoặc sử dụng rượu hay ma túy, có liên quan đến tình trạng tâm thần kể trên

💬 Góp ý bước này

Bước 8. Chẩn đoán mức độ/giai đoạn

📋 Theo Bộ Y tế

Các thể lâm sàng theo ICD-10
- Rối loạn loạn thần cấp đa dạng không có các triệu chứng tâm thần phân liệt (F23.0): Khởi bệnh cấp, trong vòng 2 tuần hay ngắn hơn. Biểu hiện lâm sàng các triệu chứng loạn thần ảo giác hoang tưởng thay đổi thường xuyên về nội dung cũng như mức độ của triệu chứng có khi trong cùng một ngày. Rối loạn khí sắc cũng thay đổi liên tục theo nội dung của các triệu chứng loạn thần. Bệnh cảnh lâm sàng không đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán của bệnh tâm thần phân liệt hoặc rối loạn khí sắc.
- Rối loạn loạn thần cấp đa dạng với các triệu chứng của bệnh tâm thần phân liệt (F23.1): Khởi bệnh cấp trong vòng 2 tuần lễ hay ngắn hơn. Các triệu chứng ảo giác hoang tưởng luôn thay đổi về nội dung cũng như mức độ từ ngày này sang ngày khác. Rối loạn khí sắc thay đổi tùy theo với rối loạn loạn thần. Biểu hiện lâm sàng đáp ứng tiêu chuẩn triệu chứng của bệnh tâm thần phân liệt.
- Rối loạn loạn thần cấp giống phân liệt (F23.2): Khởi bệnh cấp trong vòng 2 tuần hay ngắn hơn. Các triệu chứng loạn thần (như ảo giác hoang tưởng) tương đối ổn định đáp ứng tiêu chuẩn triệu chứng của bệnh tâm thần phân liệt. Lâm sàng không đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán của rối loạn loạn thần cấp đa dạng.
- Rối loạn loạn thần cấp khác chủ yếu là hoang tưởng (F23.3): Khởi bệnh cấp trong vòng 2 tuần lễ hay ngắn hơn. Các triệu chứng hoang tưởng tương đối bền vững. Bệnh cảnh lâm sàng không đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán của bệnh tâm thần phân liệt và rối loạn loạn thần cấp đa dạng khác.
- Các rối loạn loạn thần cấp và nhất thời khác (F23.8): Các rối loạn loạn thần cấp không thể xếp vào bất cứ thể bệnh kể trên có thể ghi theo mã số này.
- Rối loạn loạn thần cấp và nhất thời không biệt định (F23.9): Bao gồm: loạn thần phản ứng (ngắn) không biệt định khác.

💬 Góp ý bước này

Bước 9. Chẩn đoán nguyên nhân

📋 Theo Bộ Y tế

Yếu tố gia đình
- Khai thác tiền sử bệnh tâm thần trong gia đình (tâm thần phân liệt, rối loạn cảm xúc, rối loạn loạn thần cấp)
Sang chấn tâm lý (stress)
- Khai thác các sự kiện gây stress gần đây (tang tóc, mất mát tài sản, đổ vỡ hôn nhân, tình yêu…)
Nhân cách
- Đánh giá các nét nhân cách bất thường (nhạy cảm, dễ bị tổn thương, dạng phân liệt: khép kín, không cởi mở, ít quan hệ…)

📚 Theo Y văn

Loại trừ nguyên nhân thực tổn hoặc do chất
- Dựa vào bệnh sử, khám lâm sàng thần kinh và kết quả cận lâm sàng (xét nghiệm máu, nước tiểu, chất ma túy, chẩn đoán hình ảnh não) để loại trừ các nguyên nhân thực thể hoặc do sử dụng chất gây loạn thần.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)

💬 Góp ý bước này

Bước 10. Điều trị

💊 Điều trị — nhóm theo cơ chế (thuốc cùng nhóm thay thế được nhau)

💊 Liều tham khảo

Liều dưới đây chỉ để học/định hướng — luôn đối chiếu phác đồ hiện hành, cân nặng và chức năng gan–thận trước khi dùng.

📚 Bối cảnh: Rối loạn loạn thần cấp và nhất thời do nhiều nguyên nhân nhưng trong đó chú trọng sự phối hợp giữa hai yếu tố sinh học và tâm lý xã hội. Điều trị phải tập trung vào 2 nhóm liệu pháp là liệu pháp hóa dược và liệu pháp tâm lý. Hóa dược liệu pháp có vai trò quan trọng, đặc biệt với các triệu chứng dương tính. Cần phối hợp nhiều liệu pháp điều trị: tâm lý, lao động và tái thích ứng xã hội, đặc biệt đối với các triệu chứng âm tính. Đơn trị liệu trước, khi đáp ứng kém hoặc không có đáp ứng thì sử dụng đa trị liệu phối hợp 2 loại an thần kinh khác nhau, hạn chế phối hợp từ 3 loại an thần kinh trở lên. Theo dõi chặt chẽ quá trình sử dụng thuốc để phát hiện và xử trí kịp thời các tác dụng phụ của thuốc an thần kinh. Giáo dục gia đình, cộng đồng thay đổi thái độ đối với bệnh nhân (tránh mặc cảm, kì thị người bệnh). Phối hợp chặt chẽ giữa thầy thuốc, gia đình và cộng đồng trong việc chăm sóc bệnh nhân. Phát hiện và giải quyết kịp thời các yếu tố thúc đẩy bệnh tái phát. Điều trị duy trì sau cơn loạn thần đầu tiên, quản lý, theo dõi phòng tái phát.

Thuốc an thần kinh cổ điển (First-generation Antipsychotics - FGAs)

⚙ Đối kháng thụ thể Dopamine D2 mạnh, đặc biệt hiệu quả với các triệu chứng dương tính của loạn thần.

💊 Chlorpromazin

50-250mg/24 giờ · Uống (viên 25mg), Tiêm bắp (ống 25mg)

💊 Levomepromazin

25-250mg/24 giờ · Uống (viên 25mg)

💊 Haloperidol

5-30mg/24 giờ · Uống (viên 1,5mg, 5mg), Tiêm bắp (ống 5mg)

💊 Thioridazin

100-300mg/ngày · Uống (viên 50mg)

↔ Các thuốc trong nhóm này có thể thay thế nhau tùy theo đáp ứng và tác dụng phụ của bệnh nhân. Thường được lựa chọn ban đầu cho các trường hợp kích động cấp tính.

Thuốc an thần kinh không điển hình (Second-generation Antipsychotics - SGAs)

⚙ Đối kháng thụ thể Dopamine D2 và Serotonin 5-HT2A, có hiệu quả trên cả triệu chứng dương tính và âm tính, ít tác dụng phụ ngoại tháp hơn FGAs nhưng có nguy cơ rối loạn chuyển hóa.

💊 Amisulpirid

200-800mg/24giờ · Uống (viên 50mg, 200mg, 400mg)

💊 Clozapin

50-800mg/24 giờ · Uống (viên 25mg, 100mg)

💊 Risperidon

1-12mg/24 giờ · Uống (viên 1mg, 2mg)

💊 Olanzapin

5-30mg/24 giờ · Uống (viên 5mg, 10mg)

💊 Quetiapin

600-800 mg/ ngày · Uống (viên 50mg, 200mg, 300mg)

💊 Aripiprazol

10-15 mg/ngày (tối đa là 30 mg/ngày) · Uống (viên 5mg, 10mg, 15mg, 30mg)

↔ Các thuốc trong nhóm này có thể thay thế nhau. Lựa chọn dựa trên hồ sơ tác dụng phụ, bệnh kèm và tiền sử đáp ứng của bệnh nhân. Clozapin thường dành cho các trường hợp kháng trị.

Thuốc an thần kinh tác dụng kéo dài (Long-acting Injectable Antipsychotics - LAIs)

⚙ Dạng tiêm bắp giải phóng chậm, duy trì nồng độ thuốc ổn định trong thời gian dài, giúp cải thiện sự tuân thủ điều trị, đặc biệt cho bệnh nhân không tuân thủ thuốc uống hàng ngày.

💊 Haldol decanoat

25-50mg/lần, tiêm nhắc lại 4 tuần · Tiêm bắp sâu (ống 50mg/ml)

💊 Flupentixol decanoat

20-40mg/lần, tiêm nhắc lại 2-4 tuần · Tiêm bắp sâu (ống 20mg/ml)

💊 Fluphenazin decanoat

12,5-50mg/lần (tối đa là 100 mg/ngày), tiêm nhắc lại 3-4 tuần · Tiêm bắp sâu (ống 25mg/ml)

💊 Aripiprazol

300mg hoặc 400mg, tiêm nhắc lại 4 tuần · Tiêm bắp

↔ Nên sử dụng an thần kinh tác dụng nhanh tương ứng để thăm dò sự đáp ứng thuốc của bệnh nhân trước khi chuyển sang dạng tiêm chậm.

Thuốc bình thần, giải lo âu (Anxiolytics)

⚙ Tăng cường hoạt động của GABA (Gamma-aminobutyric acid) tại thụ thể GABA-A, gây tác dụng an thần, giải lo âu, giãn cơ và chống co giật. Thường dùng ngắn hạn để kiểm soát kích động cấp tính.

💊 Diazepam

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống, Tiêm

💊 Lorazepam

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống, Tiêm

💊 Bromazepam

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

💊 Alprazolam

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

💊 Etifoxine HCL

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

💊 Sedanxio

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

💊 Zopiclon

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

↔ Nhóm Benzodiazepines (diazepam, lorazepam, bromazepam, alprazolam) có nguy cơ phụ thuộc và hội chứng cai, cần thận trọng khi sử dụng dài ngày. Non-benzodiazepines (etifoxine HCL, sedanxio, zopiclon) có thể được xem xét.

Thuốc chẹn beta giao cảm (Beta-blockers)

⚙ Đối kháng thụ thể beta-adrenergic, giúp giảm các triệu chứng lo âu, bồn chồn, run, đặc biệt hữu ích trong kiểm soát akathisia do thuốc an thần kinh.

💊 Propranolol

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

↔ Thận trọng ở bệnh nhân có bệnh lý tim mạch (nhịp chậm, suy tim) hoặc hen phế quản.

Thuốc chống trầm cảm (Antidepressants)

⚙ Tăng cường nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh (serotonin, norepinephrine) trong não, điều trị các triệu chứng trầm cảm và lo âu đi kèm.

💊 SSRI (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors)

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

💊 TCA (Tricyclic Antidepressants)

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

💊 SNRI (Serotonin-Norepinephrine Reuptake Inhibitors)

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

💊 NaSSa (Noradrenergic and Specific Serotonergic Antidepressants)

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

↔ Lựa chọn thuốc dựa trên hồ sơ tác dụng phụ và bệnh kèm. SSRI thường là lựa chọn đầu tay do ít tác dụng phụ hơn TCA.

Thuốc chỉnh khí sắc (Mood Stabilizers)

⚙ Ổn định khí sắc, đặc biệt hữu ích khi có các triệu chứng rối loạn khí sắc (hưng cảm, trầm cảm) đi kèm hoặc có nguy cơ chuyển dạng lưỡng cực.

💊 Muối valproat (Valproate salts)

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

💊 Divalproex

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

💊 Carbamazepin

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

💊 Oxcarbazepin

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

↔ Cần theo dõi nồng độ thuốc trong máu và chức năng gan, thận định kỳ.

Dinh dưỡng, vitamin, khoáng chất

⚙ Bổ sung các dưỡng chất cần thiết cho cơ thể và chức năng não bộ, hỗ trợ quá trình hồi phục.

💊 Vitamin nhóm B

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống, Tiêm

↔ Chế độ ăn đầy đủ, nuôi dưỡng đường tĩnh mạch nếu bệnh nhân không ăn uống được.

Thuốc nuôi dưỡng tế bào thần kinh và hỗ trợ chức năng nhận thức

⚙ Cải thiện chuyển hóa và chức năng của tế bào thần kinh, hỗ trợ phục hồi nhận thức.

💊 Piracetam

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống, Tiêm

💊 Ginkgo biloba

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

💊 Vinpocetin

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống, Tiêm

💊 Choline alfoscerate

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống, Tiêm

💊 Nicergoline

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống

↔ Các thuốc này có vai trò hỗ trợ, không phải điều trị chính.

Sốc điện (ECT - Electroconvulsive Therapy)

⚙ Gây co giật toàn thân có kiểm soát bằng dòng điện, có hiệu quả nhanh chóng trong một số trường hợp loạn thần nặng, kháng trị hoặc có nguy cơ cao.

↔ Có hiệu quả điều trị trong một số trường hợp (căng trương lực, ý tưởng và hành vi tự sát do hoang tưởng và ảo giác chi phối, các cơn kích động v.v… mà điều trị bằng thuốc lâu ngày vẫn không có kết quả).

Kích thích từ xuyên sọ (TMS - Transcranial Magnetic Stimulation)

⚙ Sử dụng từ trường để kích thích hoặc ức chế các vùng não cụ thể, có thể cải thiện các triệu chứng loạn thần như ảo thanh dai dẳng.

↔ Có hiệu quả trong ảo thanh dai dẳng….

Liệu pháp tâm lý

⚙ Giúp bệnh nhân hiểu về bệnh, phát triển kỹ năng đối phó, cải thiện mối quan hệ và chức năng xã hội.

↔ Có nhiều liệu pháp tâm lý: tâm lý cá nhân, gia đình, nhóm… Thiết lập mối quan hệ thầy thuốc - bệnh nhân - gia đình để nâng đỡ bệnh nhân vượt qua giai đoạn khủng hoảng về mặt tâm lý. Liệu pháp tâm lý cá nhân giúp bệnh nhân hiểu về bệnh của mình. Liệu pháp gia đình giúp ổn định lại cấu trúc gia đình, tạo điểm tựa cho bệnh nhân.

Liệu pháp lao động và phục hồi chức năng

⚙ Giúp bệnh nhân tái hòa nhập cộng đồng, phục hồi các kỹ năng sống và làm việc.

↔ Bao gồm vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, điều trị duy trì tránh tái phát tại cộng đồng.

⚕️ Khuyến cáo BHYT: Khi kê đơn, đối chiếu Danh mục & điều kiện/tỷ lệ thanh toán theo Thông tư 20/2022/TT-BYT (áp dụng cùng TT 37/2024/TT-BYT từ 01/01/2025). Thuốc điều trị đích/miễn dịch/giá cao thường có ĐIỀU KIỆN chi trả — cần kiểm tra trước khi kê.

💬 Góp ý bước này

Bước 11. Chống chỉ định, điều chỉnh theo bệnh kèm

📚 Theo Y văn

Chống chỉ định chung cho thuốc an thần kinh
- Quá mẫn với hoạt chất hoặc tá dược của thuốc
- Hôn mê, suy tủy nặng
- Ngộ độc cấp rượu hoặc các chất ức chế thần kinh trung ương
Điều chỉnh theo bệnh kèm
- Bệnh tim mạch: Thận trọng với thuốc kéo dài khoảng QT (ví dụ: Thioridazin, Haloperidol liều cao), thuốc gây hạ huyết áp tư thế (ví dụ: Chlorpromazin, Clozapin). Cần theo dõi điện tâm đồ.
- Động kinh: Một số thuốc an thần kinh (ví dụ: Clozapin, Chlorpromazin) có thể hạ ngưỡng co giật. Cần điều chỉnh liều thuốc chống động kinh nếu cần.
- Bệnh gan/thận: Điều chỉnh liều các thuốc chuyển hóa qua gan hoặc thải trừ qua thận. Cần theo dõi chức năng gan, thận.
- Tiểu đường/Rối loạn chuyển hóa: Thận trọng với các thuốc an thần kinh không điển hình (đặc biệt Olanzapin, Clozapin, Quetiapin) có nguy cơ gây tăng cân, rối loạn lipid máu, tăng đường huyết. Cần theo dõi đường huyết, lipid máu, BMI định kỳ.
- Glaucoma góc đóng, phì đại tiền liệt tuyến: Thận trọng với các thuốc có tác dụng kháng cholinergic (ví dụ: Chlorpromazin, Thioridazin).
- Phụ nữ có thai và cho con bú: Cân nhắc lợi ích/nguy cơ, lựa chọn thuốc an toàn nhất, tránh các thuốc có bằng chứng gây quái thai hoặc có thể gây hội chứng cai ở trẻ sơ sinh.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry, British National Formulary)

💬 Góp ý bước này

Bước 12. Theo dõi đáp ứng

📋 Theo Bộ Y tế

Theo dõi điều trị
- Phát hiện sớm và xử trí ngay các tác dụng phụ của thuốc: Hội chứng ngoại tháp (loạn trương lực cơ cấp, bồn chồn bất an do thuốc, hội chứng giống Parkinson): Thuốc ức chế men cholinesterase (Trihexyphenidyl, Benztropin), thuốc chẹn beta giao cảm, thuốc bình thần. Lưu ý hội chứng an thần kinh ác tính cần được phát hiện sớm và theo dõi điều trị tại khoa hồi sức tích cực.
- Rối loạn chuyển hóa cần theo dõi định kỳ (thông qua chỉ số cơ thể BMI và các xét nghiệm sinh hóa máu 3 – 6 tháng/ lần), phát hiện và điều trị sớm.
- Theo dõi công thức bạch cầu 3 tháng/lần ở bệnh nhân sử dụng clozapin.
- Loạn động muộn: sử dụng giãn cơ, bình thần, vitamin E, kháng cholinergic,…

📚 Theo Y văn

Theo dõi triệu chứng lâm sàng
- Đánh giá mức độ giảm các triệu chứng loạn thần (hoang tưởng, ảo giác, rối loạn tư duy, hành vi kích động) bằng các thang điểm (ví dụ: PANSS) hoặc đánh giá lâm sàng.
- Theo dõi sự cải thiện về chức năng xã hội, nghề nghiệp và khả năng tự chăm sóc bản thân.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)

💬 Góp ý bước này

Bước 13. Biến chứng

📋 Theo Bộ Y tế

Tiến triển của bệnh
- Sau cơn rối loạn tâm thần kể trên, đa số bệnh nhân hồi phục hoàn toàn không có biến đổi nhân cách
- Một số nhỏ có thể tiến triển thành bệnh tâm thần phân liệt
- Rối loạn hoang tưởng dai dẳng
- Rối loạn khí sắc (trầm cảm, hưng cảm)

📚 Theo Y văn

Biến chứng do điều trị
- Hội chứng ngoại tháp (loạn trương lực cơ cấp, bồn chồn bất an do thuốc, hội chứng giống Parkinson)
- Rối loạn chuyển hóa (tăng cân, rối loạn lipid máu, tăng đường huyết)
- Loạn động muộn (Tardive Dyskinesia - TD): Các cử động không tự chủ, lặp đi lặp lại, thường ở mặt, miệng, lưỡi, chi
- Hội chứng an thần kinh ác tính (Neuroleptic Malignant Syndrome - NMS): Biến chứng hiếm gặp nhưng nguy hiểm đến tính mạng
- Mất bạch cầu hạt (Agranulocytosis) do Clozapin
- Các tác dụng phụ khác của thuốc (khô miệng, táo bón, mờ mắt, hạ huyết áp tư thế, kéo dài khoảng QT...)
Biến chứng khác
- Tái phát bệnh nếu không tuân thủ điều trị duy trì
- Suy giảm chức năng xã hội và nghề nghiệp nếu bệnh kéo dài hoặc tái phát nhiều lần
- Tự sát hoặc hành vi gây hại cho người khác trong giai đoạn loạn thần nặng

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)

💬 Góp ý bước này

Bước 14. Chuyển tuyến, cờ đỏ

📚 Theo Y văn

Cờ đỏ (Tình huống cần can thiệp khẩn cấp/chuyển tuyến)
- Nguy cơ tự sát hoặc tự gây hại cao (có ý tưởng, kế hoạch, hoặc hành vi tự sát)
- Nguy cơ gây hại cho người khác (kích động, hành vi bạo lực, đe dọa người khác)
- Mất khả năng tự chăm sóc nghiêm trọng (không ăn uống, không vệ sinh cá nhân, mất nước, suy kiệt)
- Hội chứng an thần kinh ác tính (sốt cao, cứng cơ, rối loạn thần kinh thực vật, thay đổi ý thức)
- Loạn thần do nguyên nhân thực tổn cấp tính (ví dụ: nhiễm trùng thần kinh trung ương, chấn thương sọ não, ngộ độc cấp)
- Căng trương lực nặng (catatonia) không đáp ứng điều trị ban đầu
- Không đáp ứng điều trị nội trú thông thường hoặc tình trạng xấu đi nhanh chóng
Chuyển tuyến
- Chuyển đến khoa cấp cứu hoặc hồi sức tích cực nếu có các dấu hiệu cờ đỏ hoặc biến chứng nặng đe dọa tính mạng.
- Chuyển đến bệnh viện chuyên khoa tâm thần hoặc khoa tâm thần của bệnh viện đa khoa tuyến trên nếu cần điều trị chuyên sâu, quản lý lâu dài, hoặc không đáp ứng điều trị tại tuyến dưới.
- Chuyển đến các cơ sở phục hồi chức năng tâm thần sau khi giai đoạn cấp tính đã ổn định để hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry, UpToDate)

💬 Góp ý bước này

⭐ Bài này với bạn thế nào?

Hữu ích

Dễ sử dụng

Trình bày học thuật

Thấy bài hữu ích? Gửi cho bạn cùng lớp.