Tài liệu trên website https://hoclamsang.vn dùng để tra cứu, phục vụ hoạt động giảng dạy và học tập, không phải là tài liệu hướng dẫn việc tự điều trị. Các hoạt động tư vấn y khoa hoặc điều trị phải có bác sĩ chuyên khoa hướng dẫn.
← Trang chủ

Rối loạn hoang tưởng dai dẳng

ICD-10 · F22Tâm thần✓ Đã pre-checkChuyên khoa2058/QĐ-BYT (14/5/2020) — Một số rối loạn tâm thần thường gặp
🕒 Cập nhật: 09/11/2026 · 📚 Nguồn: 2058/QĐ-BYT (14/5/2020) — Một số rối loạn tâm thần thường gặp
🔗 Triệu chứng / hội chứng liên quan — bấm để mở cửa tiếp cận
🟡 Ngất
📖 Tổng quan bệnh học
Định nghĩa: Rối loạn hoang tưởng dai dẳng là một bệnh lý tâm thần đặc trưng bởi sự hiện diện của hoang tưởng kéo dài. Bệnh cũng có thể kèm theo ảo giác và các triệu chứng trầm cảm. Nguyên nhân gây ra rối loạn này hiện chưa được xác định rõ ràng.
Dịch tễ: Thông tin chi tiết về dịch tễ học của rối loạn hoang tưởng dai dẳng không được cung cấp rõ ràng trong tài liệu này. Đây là một rối loạn tâm thần được phân loại theo ICD-10 với mã F22.
Cơ chế bệnh sinh: Cơ chế bệnh sinh của rối loạn hoang tưởng dai dẳng hiện vẫn chưa được xác định rõ ràng. Tuy nhiên, có các yếu tố liên quan được ghi nhận trong quá trình phát triển của bệnh.
Phân loại: Rối loạn hoang tưởng dai dẳng được phân loại theo mã F22 trong Bảng phân loại bệnh quốc tế ICD-10. Bệnh được chia thành các thể lâm sàng khác nhau, tùy thuộc vào biểu hiện cụ thể của từng trường hợp.

Bước 1. Bệnh sử và lý do đến khám

📚 Theo Y văn
  • Lý do đến khám
    • Thường do người thân hoặc cơ quan chức năng đưa đến vì bệnh nhân thiếu insight (nhận thức về bệnh) và từ chối điều trị.
    • Các hành vi liên quan đến hoang tưởng (ví dụ: kiện cáo, ghen tuông quá mức, nghi ngờ bị hại) gây ảnh hưởng đến cuộc sống cá nhân, gia đình, xã hội hoặc có nguy cơ gây hại cho bản thân/người khác.
  • Bệnh sử/diễn tiến
    • Khởi phát thường ở tuổi trung niên, diễn tiến âm thầm, kéo dài.
    • Bệnh nhân trình bày các hoang tưởng một cách có hệ thống, logic nội tại, không có các rối loạn tư duy rõ rệt khác.
    • Các lĩnh vực chức năng khác ngoài hoang tưởng thường không bị ảnh hưởng đáng kể, cho phép bệnh nhân duy trì công việc và các mối quan hệ xã hội (trừ khi hoang tưởng liên quan trực tiếp đến các lĩnh vực này).
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)
💬 Góp ý bước này

Bước 2. Tiền sử, yếu tố nguy cơ

📋 Theo Bộ Y tế
  • Nguyên nhân chưa xác định rõ
  • Các yếu tố liên quan trong cơ chế bệnh sinh
    • Yếu tố di truyền
    • Đặc điểm nhân cách
    • Hoàn cảnh sống
📚 Theo Y văn
  • Yếu tố di truyền
    • Tỷ lệ cao hơn ở những người có tiền sử gia đình mắc rối loạn hoang tưởng hoặc tâm thần phân liệt.
  • Đặc điểm nhân cách
    • Nhân cách paranoid (đa nghi, cảnh giác quá mức) có thể là yếu tố tiền đề.
    • Nhân cách cô lập, ít giao tiếp xã hội.
  • Hoàn cảnh sống và yếu tố môi trường
    • Stress tâm lý kéo dài, cô lập xã hội, nhập cư, suy giảm thính giác hoặc thị giác (đặc biệt ở người lớn tuổi).
    • Lạm dụng chất kích thích (ví dụ: amphetamine, cocaine) có thể gây ra các triệu chứng loạn thần tương tự.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry, UpToDate)
💬 Góp ý bước này

Bước 3. Triệu chứng, dấu hiệu

📋 Theo Bộ Y tế
  • Hoang tưởng
    • Có một hoang tưởng hoặc một nhóm các hoang tưởng có liên quan với nhau.
    • Nội dung hoang tưởng khác nhau: hoang tưởng bị truy hại, hoang tưởng kiện cáo, hoang tưởng liên hệ, hoang tưởng tự cao, hoang tưởng nghi bệnh, hoang tưởng ghen tuông,…
    • Thời gian tồn tại ít nhất 3 tháng.
  • Ảo giác
    • Không có bất kỳ một loại ảo giác dai dẳng nào.
    • Đôi khi có thể có ảo thanh nhất thời, nhưng không phải là tiếng nói của người thứ ba hoặc những lời bàn luận liên tục.
  • Triệu chứng trầm cảm
    • Có thể xuất hiện ngắt quãng.
    • Tuy nhiên các hoang tưởng tồn tại ở thời điểm không có rối loạn cảm xúc.
📚 Theo Y văn
  • Đặc điểm của hoang tưởng
    • Hoang tưởng không kỳ quái (non-bizarre delusions): Nội dung hoang tưởng có thể xảy ra trong thực tế (ví dụ: bị theo dõi, bị đầu độc, bị lừa dối bởi vợ/chồng), mặc dù không có bằng chứng xác thực.
    • Tính hệ thống: Hoang tưởng thường được xây dựng một cách logic, chặt chẽ trong khuôn khổ niềm tin của bệnh nhân.
    • Ảnh hưởng đến hành vi: Bệnh nhân có thể có các hành vi phù hợp với hoang tưởng của họ (ví dụ: lắp camera an ninh, thuê thám tử, gửi đơn kiện).
  • Các triệu chứng khác
    • Chức năng xã hội và nghề nghiệp thường không bị suy giảm đáng kể, ngoại trừ các lĩnh vực bị ảnh hưởng trực tiếp bởi hoang tưởng.
    • Không có các triệu chứng âm tính nổi bật (ví dụ: cảm xúc cùn mòn, mất ý chí, vô cảm) như trong tâm thần phân liệt.
    • Insight kém hoặc không có: Bệnh nhân tin chắc vào hoang tưởng của mình và không nhận thức được mình bị bệnh.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: DSM-5, Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)
💬 Góp ý bước này

Bước 4. Hội chứng

📚 Theo Y văn
  • Hội chứng Rối loạn hoang tưởng dai dẳng
    • Sự hiện diện của một hoặc nhiều hoang tưởng không kỳ quái (non-bizarre delusions) kéo dài ít nhất 1 tháng (theo DSM-5) hoặc ít nhất 3 tháng (theo ICD-10).
    • Không có các triệu chứng tiêu chuẩn của tâm thần phân liệt (ví dụ: ảo giác nổi bật, rối loạn tư duy nặng, triệu chứng âm tính rõ rệt).
    • Nếu có ảo giác, chúng không nổi bật và liên quan trực tiếp đến chủ đề hoang tưởng (ví dụ: cảm giác bị côn trùng bò trên da trong hoang tưởng nghi bệnh).
    • Chức năng xã hội và nghề nghiệp không bị suy giảm đáng kể, ngoại trừ các tác động trực tiếp của hoang tưởng.
    • Không có các giai đoạn rối loạn cảm xúc (trầm cảm hoặc hưng cảm) đồng thời với hoang tưởng, hoặc nếu có, thời gian của các giai đoạn rối loạn cảm xúc ngắn hơn đáng kể so với thời gian của hoang tưởng.
    • Rối loạn không phải do tác dụng sinh lý trực tiếp của chất (ví dụ: ma túy, thuốc) hoặc một tình trạng bệnh lý khác.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: ICD-10, DSM-5)
💬 Góp ý bước này

Bước 5. Chẩn đoán phân biệt

📋 Theo Bộ Y tế
  • Các bệnh cần phân biệt
    • Loạn thần thực tổn
    • Rối loạn nhân cách paranoid
    • Phản ứng paranoid nhất thời
    • Tâm thần phân liệt paranoid
    • Rối loạn loạn thần liên quan sử dụng chất tác động tâm thần
🔀 Chẩn đoán phân biệt (bấm tên bệnh để mở bài)
Loạn thần thực tổn (Organic Psychosis) — Có bằng chứng về bệnh lý thực thể (ví dụ: u não, động kinh thùy thái dương, bệnh Alzheimer, nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương) gây ra các triệu chứng loạn thần. Thường có các triệu chứng thần kinh khác, rối loạn ý thức, hoặc suy giảm nhận thức rõ rệt. Hoang tưởng có thể kém hệ thống hơn.
Rối loạn nhân cách paranoid (Paranoid Personality Disorder) — Đặc trưng bởi sự đa nghi và không tin tưởng người khác một cách lan tỏa, nhưng không đạt đến mức độ hoang tưởng cố định, vững chắc. Bệnh nhân có thể nghi ngờ nhưng vẫn có thể được thuyết phục bằng lý lẽ hoặc bằng chứng. Không có các triệu chứng loạn thần rõ rệt.
Phản ứng paranoid nhất thời (Brief Psychotic Disorder with Paranoid Features) — Các triệu chứng loạn thần (bao gồm hoang tưởng) xuất hiện đột ngột, thường sau một yếu tố stress nặng, và kéo dài dưới 1 tháng. Sau đó, bệnh nhân hồi phục hoàn toàn. Rối loạn hoang tưởng dai dẳng có hoang tưởng kéo dài ít nhất 3 tháng và thường không có yếu tố stress rõ ràng trước đó.
Tâm thần phân liệt paranoid (Paranoid Schizophrenia) — Ngoài hoang tưởng, có các triệu chứng loạn thần khác rõ rệt như ảo thanh chi phối (tiếng nói bàn luận, tiếng nói ra lệnh), rối loạn tư duy nặng (tư duy rời rạc, mất liên hệ), hoặc các triệu chứng âm tính (cảm xúc cùn mòn, mất ý chí). Chức năng xã hội và nghề nghiệp thường suy giảm đáng kể. Hoang tưởng có thể kỳ quái hơn.
Rối loạn loạn thần liên quan sử dụng chất tác động tâm thần (Substance-Induced Psychotic Disorder) — Các triệu chứng loạn thần (bao gồm hoang tưởng) xuất hiện trong hoặc ngay sau khi sử dụng chất (ví dụ: amphetamine, cocaine, cần sa) hoặc trong quá trình cai chất. Các triệu chứng thường giảm hoặc biến mất khi chất được đào thải hoặc cai thành công. Cần xét nghiệm sàng lọc chất gây nghiện.
Rối loạn cảm xúc có triệu chứng loạn thần (Mood Disorder with Psychotic Features) — Hoang tưởng xuất hiện chỉ trong các giai đoạn trầm cảm nặng hoặc hưng cảm nặng. Nội dung hoang tưởng thường phù hợp với khí sắc (ví dụ: hoang tưởng tội lỗi, nghèo đói trong trầm cảm; hoang tưởng tự cao trong hưng cảm). Khi rối loạn cảm xúc thuyên giảm, hoang tưởng cũng biến mất. Trong rối loạn hoang tưởng dai dẳng, hoang tưởng tồn tại độc lập với các giai đoạn rối loạn cảm xúc.
💬 Góp ý bước này

Bước 6. Cận lâm sàng, xét nghiệm

📋 Theo Bộ Y tế
  • Các xét nghiệm cơ bản
    • Xét nghiệm máu: huyết học, sinh hoá, vi sinh (HIV, VGB, VGC)
    • Xét nghiệm nước tiểu, xét nghiệm tìm chất ma tuý, huyết thanh chẩn đoán giang mai….
  • Chẩn đoán hình ảnh, thăm dò chức năng
    • XQ tim phổi, siêu âm ổ bụng
    • Điện não đồ, điện tâm đồ, lưu huyết não, siêu âm doppler xuyên sọ…
    • Trong một số trường hợp sử dụng CT scanner sọ não, MRI sọ não…
  • Các trắc nghiệm tâm lý
    • Trắc nghiệm tâm lý đánh giá triệu chứng dương tính và âm tính PANSS
    • Trắc nghiệm nhân cách: EPI, MMPI
    • Trắc nghiệm tâm lý khác như BDI, Zung, HDRS, HARS, HAD, MMSE…
🔬 Cận lâm sàng — theo độ đặc hiệu
🥇 Khẳng định chẩn đoán
Xét nghiệm tìm chất ma túy trong nước tiểu
Âm tính (theo Y văn) — Loại trừ rối loạn loạn thần do sử dụng chất. Dương tính với chất gây nghiện gợi ý rối loạn loạn thần do chất.
🔬 Đặc hiệu cao
CT scanner sọ não, MRI sọ não
Bình thường (theo Y văn) — Loại trừ các tổn thương cấu trúc não (ví dụ: u não, tai biến mạch máu não, teo não) là nguyên nhân gây loạn thần. Chỉ định khi có dấu hiệu thần kinh khu trú hoặc nghi ngờ bệnh lý thực tổn.
📊 Hỗ trợ/gợi ý
Điện não đồ (EEG)
Bình thường (theo Y văn) — Phát hiện các bất thường hoạt động điện não (ví dụ: động kinh thùy thái dương) có thể gây ra các triệu chứng loạn thần.
Lưu huyết não, Siêu âm Doppler xuyên sọ
Bình thường (theo Y văn) — Đánh giá lưu lượng máu não, phát hiện các bất thường mạch máu não có thể liên quan đến triệu chứng tâm thần.
Trắc nghiệm tâm lý PANSS (Positive and Negative Syndrome Scale)
Điểm cao ở các mục dương tính (ví dụ: hoang tưởng, nghi ngờ) (theo Y văn) — Đánh giá mức độ nặng của các triệu chứng dương tính (hoang tưởng, ảo giác) và âm tính (cảm xúc cùn mòn, mất ý chí), giúp theo dõi đáp ứng điều trị.
Trắc nghiệm nhân cách (EPI, MMPI)
Các thang điểm liên quan đến paranoid, cô lập xã hội cao (theo Y văn) — Đánh giá các đặc điểm nhân cách có thể là yếu tố nguy cơ hoặc đồng diễn với rối loạn hoang tưởng.
Trắc nghiệm tâm lý khác (BDI, Zung, HDRS, HARS, HAD, MMSE)
Điểm cao ở các thang trầm cảm/lo âu, điểm thấp ở MMSE (nếu có suy giảm nhận thức) (theo Y văn) — Đánh giá các triệu chứng trầm cảm (BDI, Zung, HDRS), lo âu (HARS, HAD) đi kèm và sàng lọc suy giảm nhận thức (MMSE) để loại trừ sa sút trí tuệ.
🔍 Tầm soát
Công thức máu, Sinh hóa máu (chức năng gan, thận, điện giải, đường huyết)
Trong giới hạn bình thường (theo Y văn) — Loại trừ các nguyên nhân thực thể gây loạn thần (ví dụ: rối loạn chuyển hóa, suy gan/thận) và đánh giá chức năng cơ quan trước khi dùng thuốc. Theo dõi tác dụng phụ của thuốc an thần kinh (ví dụ: tăng đường huyết, tăng lipid máu).
Huyết thanh chẩn đoán giang mai (VDRL/RPR, TPHA)
Âm tính (theo Y văn) — Loại trừ giang mai thần kinh là nguyên nhân gây loạn thần.
Xét nghiệm HIV, Viêm gan B (HBsAg), Viêm gan C (Anti-HCV)
Âm tính (theo Y văn) — Loại trừ các bệnh nhiễm trùng có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương và gây triệu chứng tâm thần.
X-quang tim phổi
Bình thường (theo Y văn) — Đánh giá tình trạng tim phổi tổng quát, loại trừ các bệnh lý hô hấp/tim mạch có thể ảnh hưởng đến tình trạng tâm thần hoặc chống chỉ định dùng thuốc.
Siêu âm ổ bụng
Bình thường (theo Y văn) — Đánh giá các cơ quan nội tạng, loại trừ bệnh lý thực thể.
Điện tâm đồ (ECG)
Bình thường (theo Y văn) — Đánh giá chức năng tim, đặc biệt quan trọng trước khi sử dụng các thuốc an thần kinh có thể ảnh hưởng đến khoảng QT.
💬 Góp ý bước này

Bước 7. Chẩn đoán xác định

📋 Theo Bộ Y tế
  • Tiêu chuẩn chẩn đoán theo ICD-10
    • Có một hoang tưởng hoặc một nhóm các hoang tưởng có liên quan với nhau.
    • Nội dung hoang tưởng khác nhau: hoang tưởng bị truy hại, hoang tưởng kiện cáo, hoang tưởng liên hệ, hoang tưởng tự cao, hoang tưởng nghi bệnh, hoang tưởng ghen tuông,…
    • Thời gian tồn tại ít nhất 3 tháng.
    • Các tiêu chuẩn của tâm thần phân liệt không được đáp ứng đầy đủ.
    • Không có bất kỳ một loại ảo giác dai dẳng nào (nhưng đôi khi có thể có ảo thanh nhất thời, nhưng không phải là tiếng nói của người thứ ba hoặc những lời bàn luận liên tục).
    • Các triệu chứng trầm cảm có thể xuất hiện ngắt quãng, tuy nhiên các hoang tưởng tồn tại ở thời điểm không có rối loạn cảm xúc.
    • Không có bằng chứng của rối loạn tâm thần thực tổn hay rối loạn loạn thần liên quan sử dụng chất tác động tâm thần.
  • Các thể lâm sàng
    • Rối loạn hoang tưởng (F22.0)
    • Các rối loạn hoang tưởng dai dẳng khác (F22.8)
    • Rối loạn hoang tưởng dai dẳng không biệt định (F22.9)
📚 Theo Y văn
  • Lưu ý chẩn đoán theo DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th Edition)
    • Tiêu chuẩn A: Sự hiện diện của một hoặc nhiều hoang tưởng kéo dài ít nhất 1 tháng.
    • Tiêu chuẩn B: Tiêu chuẩn A cho tâm thần phân liệt chưa bao giờ được đáp ứng.
    • Tiêu chuẩn C: Ngoài tác động của hoang tưởng, chức năng không bị suy giảm đáng kể và hành vi không rõ ràng là kỳ quái hoặc bất thường.
    • Tiêu chuẩn D: Nếu các giai đoạn rối loạn cảm xúc đã xảy ra đồng thời với hoang tưởng, tổng thời gian của chúng tương đối ngắn so với tổng thời gian của giai đoạn hoang tưởng.
    • Tiêu chuẩn E: Rối loạn không phải do tác dụng sinh lý của chất hoặc một tình trạng bệnh lý khác.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: DSM-5)
💬 Góp ý bước này

Bước 8. Chẩn đoán mức độ/giai đoạn

📚 Theo Y văn
  • Không có hệ thống phân loại giai đoạn chính thức
    • Rối loạn hoang tưởng dai dẳng không được phân loại theo giai đoạn như các bệnh lý ung thư hay một số bệnh mạn tính khác.
  • Đánh giá mức độ nặng
    • Mức độ nặng được đánh giá dựa trên cường độ, sự lan tỏa của hoang tưởng, mức độ ảnh hưởng đến chức năng xã hội, nghề nghiệp và mức độ nguy hiểm (ví dụ: nguy cơ bạo lực, tự hại) do hoang tưởng gây ra.
    • Các thang đo như PANSS (Positive and Negative Syndrome Scale) có thể được sử dụng để định lượng mức độ triệu chứng và theo dõi đáp ứng điều trị, gián tiếp phản ánh mức độ nặng.
  • Các yếu tố ảnh hưởng đến tiên lượng
    • Mức độ insight của bệnh nhân (khả năng nhận thức về bệnh).
    • Sự tuân thủ điều trị.
    • Sự hỗ trợ từ gia đình và xã hội.
    • Sự hiện diện của các bệnh lý tâm thần hoặc thực thể đi kèm.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry, UpToDate)
💬 Góp ý bước này

Bước 9. Chẩn đoán nguyên nhân

📋 Theo Bộ Y tế
  • Chưa xác định rõ nguyên nhân gây ra rối loạn này
  • Các yếu tố liên quan trong cơ chế bệnh sinh
    • Yếu tố di truyền
    • Đặc điểm nhân cách
    • Hoàn cảnh sống
📚 Theo Y văn
  • Mô hình sinh học – tâm lý – xã hội
    • Sinh học: Rối loạn dẫn truyền thần kinh (đặc biệt là dopamine), bất thường cấu trúc hoặc chức năng não (ví dụ: thùy trán, thùy thái dương, hạch nền).
    • Tâm lý: Các cơ chế phòng vệ như phóng chiếu (projection), phủ nhận (denial); các trải nghiệm sang chấn, tổn thương tâm lý.
    • Xã hội: Cô lập xã hội, stress mạn tính, các yếu tố văn hóa và môi trường.
  • Các yếu tố nguy cơ cụ thể
    • Tuổi cao, giới nữ (đặc biệt với hoang tưởng ghen tuông).
    • Tiền sử gia đình có bệnh tâm thần.
    • Suy giảm giác quan (thính giác, thị giác).
    • Lạm dụng chất kích thích.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)
💬 Góp ý bước này

Bước 10. Điều trị

📋 Theo Bộ Y tế
  • Nguyên tắc điều trị
    • Người bệnh rối loạn hoang tưởng dai dẳng luôn cho mình là không bị bệnh từ chối nhập viện vì vậy điều trị thường là điều trị cưỡng chế và phải điều trị lâu dài, chủ yếu là liệu pháp hóa dược, cần phát hiện và can thiệp sớm.
    • Đơn trị liệu trước, khi đáp ứng kém hoặc không có đáp ứng thì sử dụng đa trị liệu phối hợp 2 loại an thần kinh khác nhau, hạn chế phối hợp từ 3 loại an thần kinh trở lên.
    • Theo dõi chặt chẽ quá trình sử dụng thuốc để phát hiện và xử trí kịp thời các tác dụng phụ của thuốc an thần kinh.
    • Theo dõi bệnh nhân thường xuyên để họ sử dụng thuốc liên tục với mục đích là những biểu hiện rối loạn cảm xúc, hành vi ở mức độ thấp nhất mà gia đình và xã hội chấp nhận được.
    • Phát hiện và giải quyết kịp thời các yếu tố thúc đẩy bệnh tái phát.
    • Điều trị duy trì sau cơn loạn thần đầu tiên, quản lý, theo dõi phòng tái phát tại cộng đồng.
    • Sử dụng các liệu pháp tâm lý phối hợp trong quá trình điều trị.
  • Sơ đồ/Phác đồ điều trị
    • Liệu pháp hóa dược + liệu pháp tâm lý.
💊 Điều trị — nhóm theo cơ chế (thuốc cùng nhóm thay thế được nhau)
💊 Liều tham khảo
Liều dưới đây chỉ để học/định hướng — luôn đối chiếu phác đồ hiện hành, cân nặng và chức năng gan–thận trước khi dùng.
📚 Bối cảnh: Điều trị rối loạn hoang tưởng dai dẳng là một thách thức do bệnh nhân thường thiếu insight và không tuân thủ điều trị. Mục tiêu là giảm cường độ và sự ảnh hưởng của hoang tưởng, cải thiện chức năng xã hội và chất lượng cuộc sống. Liệu pháp hóa dược là nền tảng, thường cần dùng lâu dài. Liệu pháp tâm lý và hỗ trợ xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện sự tuân thủ và hòa nhập cộng đồng. Điều trị cần cá thể hóa, bắt đầu với đơn trị liệu và tăng liều từ từ, sau đó cân nhắc đa trị liệu nếu không đáp ứng.
Thuốc an thần kinh cổ điển (First-Generation Antipsychotics - FGAs)
⚙ Chủ yếu đối kháng thụ thể Dopamine D2, giúp giảm các triệu chứng dương tính như hoang tưởng. Có nguy cơ cao gây tác dụng phụ ngoại tháp.
💊 Chlorpromazin
50-250mg/24 giờ · Uống (viên 25mg), Tiêm (ống 25mg)
💊 Levomepromazin
25-250mg/24 giờ · Uống (viên 25mg)
💊 Haloperidol
5-30mg/24 giờ · Uống (viên 1,5mg, 5mg), Tiêm (ống 5mg)
💊 Thioridazin
100-300mg/ngày · Uống (viên 50mg)
↔ Các thuốc trong nhóm này có thể thay thế nhau. Lựa chọn dựa trên kinh nghiệm lâm sàng, hồ sơ tác dụng phụ và khả năng dung nạp của bệnh nhân. Cần theo dõi chặt chẽ tác dụng phụ ngoại tháp.
Thuốc an thần kinh không điển hình (Second-Generation Antipsychotics - SGAs)
⚙ Đối kháng thụ thể Dopamine D2 và Serotonin 5-HT2A, có hiệu quả trên cả triệu chứng dương tính và âm tính, ít gây tác dụng phụ ngoại tháp hơn nhưng có nguy cơ gây rối loạn chuyển hóa.
💊 Amisulpirid
200-800mg/24 giờ · Uống (viên 50mg, 200mg, 400mg)
💊 Clozapin
50-800mg/24 giờ · Uống (viên 25mg, 100mg)
💊 Risperidon
1-12mg/24 giờ · Uống (viên 1mg, 2mg)
💊 Olanzapin
5-30mg/24 giờ · Uống (viên 5mg, 10mg)
💊 Quetiapin
600-800 mg/ ngày · Uống (viên 50mg, 200mg, 300mg)
💊 Aripiprazol
10-15 mg/ngày (tối đa 30 mg/ngày) · Uống (viên 5mg, 10mg, 15mg, 30mg)
↔ Các thuốc trong nhóm này có thể thay thế nhau. Clozapin thường được dành cho các trường hợp kháng trị do nguy cơ mất bạch cầu hạt và cần theo dõi công thức máu định kỳ. Cần theo dõi các tác dụng phụ chuyển hóa (tăng cân, tăng đường huyết, tăng lipid máu).
Thuốc an thần kinh tác dụng kéo dài (Long-Acting Injectable Antipsychotics - LAIs)
⚙ Dạng tiêm bắp giải phóng chậm, duy trì nồng độ thuốc ổn định trong thời gian dài, giúp cải thiện sự tuân thủ điều trị ở bệnh nhân không dùng thuốc đều hàng ngày.
💊 Haldol decanoat (Haloperidol decanoate)
25-50mg/lần, tiêm nhắc lại mỗi 4 tuần · Tiêm bắp sâu (ống 50mg/ml)
💊 Flupentixol decanoat
20-40mg/lần, tiêm nhắc lại mỗi 2-4 tuần · Tiêm bắp sâu (ống 20mg/ml)
💊 Fluphenazin decanoat
12,5-50mg/lần (tối đa 100 mg/ngày), tiêm nhắc lại mỗi 3-4 tuần · Tiêm bắp sâu (ống 25mg/ml)
💊 Aripiprazol (dạng tiêm kéo dài)
300mg hoặc 400mg, tiêm nhắc lại mỗi 4 tuần · Tiêm
↔ Trước khi sử dụng thuốc an thần kinh chậm, nên sử dụng dạng tác dụng nhanh tương ứng để thăm dò sự đáp ứng và dung nạp thuốc của bệnh nhân. Các thuốc này đặc biệt hữu ích cho bệnh nhân không tuân thủ điều trị bằng đường uống.
Thuốc bình thần, giải lo âu
⚙ Giảm lo âu, căng thẳng, kích động. Thường dùng ngắn hạn để kiểm soát các triệu chứng cấp tính hoặc khi có lo âu đi kèm.
💊 Diazepam
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống, Tiêm
💊 Lorazepam
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống, Tiêm
💊 Bromazepam
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Alprazolam
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Etifoxine HCL
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Zopiclon
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
↔ Benzodiazepine nên được sử dụng thận trọng và trong thời gian ngắn do nguy cơ phụ thuộc và tác dụng phụ. Các thuốc non-benzodiazepine có thể là lựa chọn thay thế cho lo âu nhẹ hơn.
Thuốc chẹn beta giao cảm
⚙ Giảm các triệu chứng thực vật của lo âu (ví dụ: đánh trống ngực, run tay) và có thể hữu ích trong kiểm soát kích động hoặc bồn chồn do thuốc.
💊 Propranolol
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
↔ Sử dụng thận trọng ở bệnh nhân có bệnh lý tim mạch hoặc hô hấp (hen suyễn).
Thuốc chống trầm cảm (Antidepressants)
⚙ Điều trị các triệu chứng trầm cảm đi kèm, thường là các thuốc ức chế tái hấp thu serotonin chọn lọc (SSRI) hoặc các nhóm khác.
💊 SSRI (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors)
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 TCA (Tricyclic Antidepressants)
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 SNRI (Serotonin-Norepinephrine Reuptake Inhibitors)
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 NaSSa (Noradrenergic and Specific Serotonergic Antidepressants)
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
↔ Lựa chọn thuốc dựa trên hồ sơ tác dụng phụ và các bệnh lý đi kèm. Cần theo dõi nguy cơ kích động hoặc chuyển pha hưng cảm ở bệnh nhân có tiền sử rối loạn lưỡng cực.
Thuốc chỉnh khí sắc (Mood Stabilizers)
⚙ Ổn định khí sắc, đặc biệt hữu ích nếu có các triệu chứng cảm xúc không ổn định hoặc các giai đoạn hưng cảm/trầm cảm đi kèm.
💊 Muối valproat (Valproate salts)
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Divalproex
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Carbamazepin
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Oxcarbazepin
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
↔ Cần theo dõi nồng độ thuốc trong máu và chức năng gan/thận định kỳ.
Dinh dưỡng, vitamin, khoáng chất
⚙ Hỗ trợ sức khỏe tổng thể, bù đắp thiếu hụt dinh dưỡng do bệnh hoặc tác dụng phụ của thuốc.
💊 Vitamin nhóm B
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống, Tiêm
↔ Đảm bảo chế độ ăn đầy đủ, cân bằng. Nuôi dưỡng đường tĩnh mạch chỉ khi bệnh nhân không thể ăn uống qua đường miệng.
Thuốc nuôi dưỡng tế bào thần kinh, hỗ trợ chức năng nhận thức
⚙ Cải thiện chuyển hóa tế bào thần kinh, hỗ trợ chức năng nhận thức, mặc dù hiệu quả trong rối loạn hoang tưởng dai dẳng chưa được chứng minh rõ ràng.
💊 Piracetam
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống, Tiêm
💊 Ginkgo biloba
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Vinpocetin
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Choline alfoscerate
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống, Tiêm
💊 Nicergoline
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
↔ Các thuốc này thường được coi là hỗ trợ, không phải điều trị chính.
Liệu pháp tâm lý
⚙ Giúp bệnh nhân hiểu về bệnh tật, phát triển kỹ năng đối phó, cải thiện chức năng xã hội và hỗ trợ gia đình. Không trực tiếp thách thức hoang tưởng mà tập trung vào giảm căng thẳng và cải thiện chất lượng cuộc sống.
↔ Liệu pháp tâm lý cá nhân, liệu pháp gia đình, liệu pháp nhóm, liệu pháp âm nhạc. Mục tiêu là tạo điểm tựa cho bệnh nhân hòa nhập cộng đồng và tăng cường sự tuân thủ điều trị. Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) có thể được điều chỉnh để giúp bệnh nhân quản lý các cảm xúc liên quan đến hoang tưởng và cải thiện chức năng.
Liệu pháp lao động và phục hồi chức năng
⚙ Giúp bệnh nhân xây dựng lại lòng tin, từng bước nâng cao mức độ hoạt động theo khả năng, phục hồi chức năng nghề nghiệp và hòa nhập xã hội.
↔ Bắt đầu hoạt động ở mức độ khả năng cho phép, dần dần nâng cao. Chú ý đến môi trường xã hội, kinh tế, văn hóa nơi bệnh nhân sống để phục hồi chức năng nghề nghiệp.
Vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, quản lý và duy trì tại cộng đồng
⚙ Hỗ trợ sức khỏe thể chất, duy trì hoạt động chức năng và đảm bảo sự liên tục của quá trình điều trị và theo dõi tại cộng đồng để phòng ngừa tái phát.
↔ Bao gồm các hoạt động thể chất, trị liệu nghề nghiệp và các chương trình quản lý ca bệnh tại cộng đồng để đảm bảo bệnh nhân được hỗ trợ toàn diện.
⚕️ Khuyến cáo BHYT: Khi kê đơn, đối chiếu Danh mục & điều kiện/tỷ lệ thanh toán theo Thông tư 20/2022/TT-BYT (áp dụng cùng TT 37/2024/TT-BYT từ 01/01/2025). Thuốc điều trị đích/miễn dịch/giá cao thường có ĐIỀU KIỆN chi trả — cần kiểm tra trước khi kê.
💬 Góp ý bước này

Bước 11. Chống chỉ định, điều chỉnh theo bệnh kèm

📋 Theo Bộ Y tế
  • Theo dõi điều trị và xử trí tác dụng phụ
    • Phát hiện sớm và xử trí ngay các tác dụng phụ của thuốc: Hội chứng ngoại tháp (loạn trương lực cơ cấp, bồn chồn bất an do thuốc, hội chứng giống Parkinson): Thuốc ức chế men cholinesterase (Trihexyphenidyl, Benztropin), thuốc chẹn beta giao cảm, thuốc bình thần.
    • Lưu ý hội chứng an thần kinh ác tính cần được phát hiện sớm và theo dõi điều trị tại khoa hồi sức tích cực.
    • Rối loạn chuyển hóa cần theo dõi định kỳ (thông qua chỉ số cơ thể BMI và các xét nghiệm sinh hóa máu 3 – 6 tháng/ lần), phát hiện và điều trị sớm.
    • Theo dõi công thức bạch cầu 3 tháng/lần ở bệnh nhân sử dụng clozapin.
    • Loạn động muộn: sử dụng giãn cơ, bình thần, Vitamin E, kháng cholinergic,…
📚 Theo Y văn
  • Chống chỉ định chung của thuốc an thần kinh
    • Quá mẫn với thuốc.
    • Hôn mê, suy giảm chức năng thần kinh trung ương nặng.
    • Bệnh lý tim mạch nặng (ví dụ: kéo dài khoảng QT, loạn nhịp tim không kiểm soát) đối với một số thuốc.
    • Bệnh gan/thận nặng (cần điều chỉnh liều).
  • Điều chỉnh theo bệnh kèm
    • Bệnh tim mạch: Cẩn trọng với các thuốc kéo dài khoảng QT (ví dụ: Thioridazin, Ziprasidone). Theo dõi ECG định kỳ.
    • Đái tháo đường/Rối loạn chuyển hóa: Ưu tiên các thuốc ít gây rối loạn chuyển hóa (ví dụ: Aripiprazol, Lurasidone). Theo dõi đường huyết, lipid máu, BMI định kỳ.
    • Bệnh gan/thận: Điều chỉnh liều thuốc theo chức năng gan/thận. Tránh các thuốc chuyển hóa qua gan/thận nhiều nếu chức năng suy giảm nặng.
    • Bệnh Parkinson: Tránh các thuốc an thần kinh cổ điển do làm nặng thêm triệu chứng ngoại tháp. Ưu tiên các thuốc ít gây tác dụng phụ ngoại tháp (ví dụ: Quetiapin, Clozapin ở liều thấp).
    • Người cao tuổi: Bắt đầu với liều thấp, tăng liều từ từ do tăng nhạy cảm với tác dụng phụ (an thần, hạ huyết áp tư thế, tác dụng phụ ngoại tháp).
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Stahl's Essential Psychopharmacology, UpToDate)
💬 Góp ý bước này

Bước 12. Theo dõi đáp ứng

📋 Theo Bộ Y tế
  • Theo dõi điều trị
    • Phát hiện sớm và xử trí ngay các tác dụng phụ của thuốc.
    • Theo dõi bệnh nhân thường xuyên để họ sử dụng thuốc liên tục với mục đích là những biểu hiện rối loạn cảm xúc, hành vi ở mức độ thấp nhất mà gia đình và xã hội chấp nhận được.
    • Rối loạn chuyển hóa cần theo dõi định kỳ (thông qua chỉ số cơ thể BMI và các xét nghiệm sinh hóa máu 3 – 6 tháng/ lần), phát hiện và điều trị sớm.
    • Theo dõi công thức bạch cầu 3 tháng/lần ở bệnh nhân sử dụng clozapin.
📚 Theo Y văn
  • Đánh giá hiệu quả điều trị
    • Giảm cường độ và tần suất của hoang tưởng.
    • Cải thiện chức năng xã hội và nghề nghiệp.
    • Giảm các hành vi liên quan đến hoang tưởng (ví dụ: kiện cáo, gây hấn).
    • Cải thiện chất lượng cuộc sống.
    • Sử dụng các thang đánh giá triệu chứng (ví dụ: PANSS) để định lượng sự thay đổi.
  • Theo dõi tác dụng phụ của thuốc
    • Tác dụng phụ ngoại tháp (EPS - Extrapyramidal Symptoms): loạn trương lực cơ cấp, bồn chồn bất an (akathisia), hội chứng Parkinson do thuốc, loạn động muộn (tardive dyskinesia).
    • Rối loạn chuyển hóa: tăng cân, tăng đường huyết, tăng lipid máu. Theo dõi BMI, đường huyết, lipid máu định kỳ.
    • Tác dụng phụ tim mạch: kéo dài khoảng QT, hạ huyết áp tư thế. Theo dõi ECG, huyết áp.
    • Tác dụng phụ huyết học: giảm bạch cầu hạt (đặc biệt với Clozapin). Theo dõi công thức máu định kỳ.
    • Tác dụng phụ khác: an thần, khô miệng, táo bón, rối loạn chức năng tình dục.
  • Theo dõi sự tuân thủ điều trị
    • Đánh giá định kỳ việc bệnh nhân có dùng thuốc đúng liều, đúng giờ hay không.
    • Sử dụng các chiến lược để cải thiện tuân thủ (ví dụ: thuốc tiêm tác dụng kéo dài, sự hỗ trợ của gia đình, giáo dục bệnh nhân).
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: UpToDate, Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)
💬 Góp ý bước này

Bước 13. Biến chứng

📋 Theo Bộ Y tế
  • Tiên lượng
    • Nhìn chung tiên lượng bệnh tốt hơn Tâm thần phân liệt.
    • Có một tỉ lệ sẽ tiếp tục tiến triển thành tâm thần phân liệt.
📚 Theo Y văn
  • Biến chứng tâm lý và xã hội
    • Cô lập xã hội: Do hoang tưởng khiến bệnh nhân nghi ngờ, xa lánh người khác.
    • Suy giảm chức năng nghề nghiệp và xã hội: Mặc dù thường ít nghiêm trọng hơn tâm thần phân liệt, nhưng hoang tưởng có thể ảnh hưởng đến công việc, các mối quan hệ.
    • Các vấn đề pháp lý: Do các hành vi liên quan đến hoang tưởng (ví dụ: kiện cáo vô căn cứ, quấy rối người bị hoang tưởng là đối tượng gây hại).
    • Nguy cơ tự hại hoặc bạo lực: Đặc biệt trong hoang tưởng bị truy hại hoặc ghen tuông, có thể dẫn đến hành vi hung hãn hoặc tự sát.
  • Biến chứng y khoa
    • Tác dụng phụ của thuốc: Rối loạn chuyển hóa (tăng cân, đái tháo đường, rối loạn lipid máu), tác dụng phụ ngoại tháp, tác dụng phụ tim mạch.
    • Lạm dụng chất: Bệnh nhân có thể tự điều trị bằng cách lạm dụng rượu hoặc ma túy để giảm bớt căng thẳng do hoang tưởng.
  • Tiến triển thành các rối loạn khác
    • Một số trường hợp có thể tiến triển thành tâm thần phân liệt, đặc biệt nếu các triệu chứng loạn thần khác xuất hiện rõ rệt theo thời gian.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry, UpToDate)
💬 Góp ý bước này

Bước 14. Chuyển tuyến, cờ đỏ

📋 Theo Bộ Y tế
  • Phòng bệnh
    • Tiếp tục theo dõi bệnh nhân sau khi ra viện, duy trì điều trị và theo dõi bệnh theo chuyên khoa, tại cộng đồng.
📚 Theo Y văn
  • Cờ đỏ (Red Flags) - Tình huống cần chuyển tuyến hoặc can thiệp khẩn cấp
    • Nguy cơ tự sát hoặc tự hại: Bất kỳ biểu hiện ý định, kế hoạch tự sát hoặc hành vi tự hại nào.
    • Nguy cơ bạo lực hoặc gây hại cho người khác: Đặc biệt khi hoang tưởng liên quan đến việc bị truy hại hoặc ghen tuông dẫn đến hành vi hung hãn.
    • Kích động, hung hãn không kiểm soát được: Cần can thiệp cấp cứu để đảm bảo an toàn cho bệnh nhân và người xung quanh.
    • Mất khả năng tự chăm sóc bản thân nghiêm trọng: Không thể ăn uống, vệ sinh cá nhân, hoặc duy trì an toàn cơ bản.
    • Xuất hiện các triệu chứng loạn thần mới hoặc nặng hơn: Đặc biệt là ảo giác chi phối, rối loạn tư duy rõ rệt, gợi ý tiến triển thành tâm thần phân liệt hoặc rối loạn loạn thần khác.
    • Tác dụng phụ nghiêm trọng của thuốc: Hội chứng an thần kinh ác tính, mất bạch cầu hạt (với Clozapin), loạn nhịp tim nặng.
    • Không đáp ứng với điều trị ngoại trú: Khi bệnh nhân không cải thiện hoặc xấu đi mặc dù đã tuân thủ phác đồ điều trị tối ưu.
  • Chuyển tuyến
    • Chuyển đến khoa cấp cứu tâm thần hoặc bệnh viện tâm thần: Khi có bất kỳ cờ đỏ nào nêu trên, cần đánh giá và điều trị nội trú.
    • Chuyển đến các cơ sở chuyên sâu: Đối với các trường hợp kháng trị, cần đánh giá bởi các chuyên gia tâm thần học có kinh nghiệm hơn hoặc các trung tâm có khả năng cung cấp các liệu pháp chuyên biệt (ví dụ: liệu pháp sốc điện - ECT, mặc dù ít được dùng cho rối loạn hoang tưởng dai dẳng nhưng có thể cân nhắc trong một số trường hợp kháng trị nặng).
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: UpToDate, Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)
💬 Góp ý bước này
⭐ Bài này với bạn thế nào?
Hữu ích
Dễ sử dụng
Trình bày học thuật
Thấy bài hữu ích? Gửi cho bạn cùng lớp.